Vraag wat je maar wilt…
Prinsjesdag is geweest. De verkiezingen zijn voorbij. Den Haag maakt zich op voor een nieuwe periode, een nieuwe regering, een nieuwe koers. Best spannend in een tijd van crisis. Dit nummer van Lev komt ook uit bij de jaarwisseling. Nieuwe plannen worden gesmeed. Ook bij ons.
In I Konignen lezen we over het begin van de regering van koning Salomo. Ook een spannend moment. Zijn vader David had het land in chaos achtergelaten. Nu moet zijn zoon Salomo het roer overnemen. Wat zal hij gaan doen? Wat zal hij voorrang geven? Welke zaken zijn het meest dringend? Wat is het eerst nodige?
Het valt op dat hij zich niet direct in een of andere actie stort, maar dat hij zich terugtrekt naar Gibeon. Een klein stadje buiten Jeruzalem, waar de tabernakel was ondergebracht. Ja, Salomo zoekt eerst het aangezicht van God en dan, als hij daar is, gebeurt er iets bijzonders. In de nacht na aankomst verschijnt de Here zelf hem in een droom. In 1 Koningen 3 wordt het iets breder verteld: de Heer verschijnt hem en hij biedt hem iets aan. Hij zegt, Salomo, nu je hier voor mij gekomen bent, Vraag wat je maar wilt en Ik zal het je geven.
Moet je je dat even indenken! De almachtige God staat voor je en zegt je dat “vraag wat je maar wilt.” Dat is geen gek aanbod! Wat zou je vragen? Wat zouden wij vragen voor ons land? Wat zouden wij vragen voor onze zo snel gevormde nieuwe regering? Wat denk je dat de nieuwe premier zou vragen?
Ik denk inderdaad dat bepaalde dingen door het hoofd zouden flitsen: eindelijk een echt goede oplossing voor die enorme financiële crisis, een manier om goede zorg voor onze oude dag mogelijk te maken, en een weg waarop wij samen maar lang en gelukkig mogen leven. Tenslotte natuurlijk willen wij allemaal wel ‘succes’ ... in je gezin, in je zaak, in je beroep, in de kerk, you name it.
Maar waarom ik Salomo hier tot mijn held maak, is dat hij een totaal andere keus doet. Hij vraagt om wijsheid. Wijsheid om dit volk goed te regeren. Zo werd Salomo niet alleen de meest wijze koning van zijn tijd, maar ook nog de rijkste en de langst regerende. Waarom is dat nu juist ook vandaag zo belangrijk? Daar gaan we aandacht aan besteden in dit nieuwe nummer van LEV.
[Artikel]
De vraag naar wijsheid
Wim Rietkerk
Op Gods aanbod van ‘vraag wat je maar wilt en Ik zal het je geven’ heeft Salomo vor wijsheid gekozen. Wat heeft hij nu in vredesnaam daarbij gedacht? Hoe komt hij op dat idee, om dat voorrang te geven boven alles?
Het moet ons wel opvallen, dat dit iets was wat God zelf heel erg waardeerde – ‘het behaagde Hem’ staat er – en hij was er zo blij mee dat hij er een extra bonus aan vast knoopte: ‘Omdat je dit hebt gevraagd en niet geld , en niet een lang leven, en niet roem en succes, daarom geef ik je al deze dingen nog bovendien!’ Waar hebben wij zoiets nog meer gelezen? Het doet denken aan de woorden van Jezus in Mattheus 6:33: ‘zoek eerst het koninkrijk van God en zijn gerechtigheid, en al deze dingen zullen u erbij gegeven worden.’
Maar wat is wijsheid? Ik wil drie aspecten van wijsheid bespreken – of beter gezegd, drie acties waardoor wijsheid gekenmerkt wordt – volgens een bijbelse visie: wijsheid begrijpt, wijsheid verbindt en wijsheid redt.
Wijsheid begrijpt
Er is zelfs een heel hoofddeel van het O.T. aan wijsheid gewijd. Na de Thora, dat is de wet of de vijf boeken van Mozes, volgen de Profeten, van Elia tot Maleachi. Dan volgt het derde deel: de wijsheid litteratuur, van T-N-aCH, de CH van Chokma. De Joden spreken dan ook niet van het Oude Testament maar van TeNaCh. Chokma is het Hebreeuwse woord voor wijsheid, en om even bij het letterlijke woord te blijven, dat woord ‘chokma’ klinkt mee in het Nederlandse woord ‘goochem’. Inderdaad in het derde deel van de Tenach gaat het over toepassing en uitwerking van wet en profeten in de wijsheid van de dagelijkse levenspraktijk.
Dat geeft ons al direct een draad in handen om te begrijpen wat de bijbel onder wijsheid verstaat. Niet alleen maar een zaak van het hoofd, wat wij er in onze cultuur van gemaakt hebben: filosofie. De Grieken noemden wijsheid ‘Sofia’, en dat was vooral een zaak van kennis en wetenschap. Onze cultuur is er groot door geworden, maar de bijbel benadrukt met wijsheid toch nog iets veel breders namelijk, niet alleen een zaak van het hoofd maar ook van het hart en van je handen. Iemand die ‘goochem’ is heeft de zaak door en is slim. Hij weet er goed mee om te gaan, vindt creatieve oplossingen voor het probleem. ‘Smart’, zeggen ze soms in de politiek. Goochem.
Het beste voorbeeld zien we in de geschiedenis die in 1 Koningen 3 direct na dit gebed verteld wordt. Twee vrouwen, prostituees, kwamen naar Koning Salomo toe met hun twistzaak. U weet het: beiden claimden het enige kind dat was overgebleven na een ruige nacht, waarbij het kind van de andere vrouw was omgekomen. Hier zien wij nu direct een illustratie van de wijsheid van Salomo, precies zoals in Prediker 8 wordt omschreven: Wie is de wijze? En wie kent de verklaring der dingen?
Wijsheid begrijpt. Wetenschap bestudeert hoe iets werkt. Wijsheid begrijpt wat daarachter zit. Precies zoals hier gebeurt bij Salomo. Hij hoort de twee vrouwen. Hij hoort hun verhaal, zet de feiten op een rij. Maar dan terwijl hij dat doet ziet hij wat er achter dit pijnlijke gevecht tussen twee vrouwen schuilgaat: bij de ene vrouw, hoe erg het is je eigen kindje te moeten verliezen en dat je in die waanzinnige pijn zelfs het grofste onrecht nog durft aan te gaan, en bij de ander hoe diep de moederliefde gaat. En dan zijn goocheme oplossing: haal een zwaard en snijd de baby door de midden, ieder de helft. Toen kwam de waarheid aan het licht, want de ware moeder laat liever haar levende baby in vreemde handen dan het over te geven aan de dood.
Blindheid
Wijsheid begrijpt. Wijsheid ziet de verborgen achtergrond en weet de voorgrondverschijnselen daar in te passen en er goed mee om te gaan. Die wijsheid hebben we vandaag meer dan ooit nodig. Wetenschap en kennis zijn in onze tijd overal te vinden. En heel onze cultuur draait daaromheen. Wij hebben er heel veel aan te danken. 73.000 studenten begonnen deze maand hun studie in Utrecht. In de heilige hallen van de Universiteit worden ze gevormd. Maar waar is de wijsheid?
Wetenschap geeft feiten, maar wijsheid is nodig om de ogen te openen voor het geheim, de achtergrond achter de feiten. Wetenschap leert ons ontzettend veel over de fenomenen, over wat je ziet en hoe het werkt, maar wat is het doel en wat is de zin? Waarom bestaat het? Wijsheid begrijpt het doel en de zin van de dingen. Want wat heb je eraan als je alles weet van het detail, maar niets van het geheel? Alles van de werking, maar niets van het doel? Is dat niet een vorm van blindheid?
Ik moet hierbij steeds denken aan een illustratie die iedereen wel eens gezien heeft en die niet voor niets zo populair is in onze tijd:
BEELD
Dit is een olifant, maar kijk maar: ieder van deze mannen betasten het ding, maar ze kunnen niet echt begrijpen wat het is. Ze zijn blind. Echt begrijpen doe je pas als je het kleine ding binnen jouw horizon mag en kan verbinden met het grote waarvoor God het bedoeld heeft. Zie je dat niet, dan ben je blind en niet wijs. Onze tijd heeft meer dan alles wijsheid nodig: om onszelf, ons leven, en ons omgeving te zien in het licht van het geheel.
Gabriel Marcel, een franse filosoof zegt: ‘De situatie is thans de volgende: een zeer gespecialiseerde geleerde wisselt bijna nog alleen van gedachten met degenen, die bij dezelfde speciale vorm van onderzoek betrokken zijn, zijn werk dreigt een gesloten boek te worden voor geleerden uit andere takken van onderzoek.’. (‘De ondergang van de wijsheid’, 121). Zo gaat de wijsheid ten onder. Want hij weet alles van een detail, maar niets meer van het geheel.
Een stadsjongen zou onder hetzelfde euvel kunnen lijden: hij weet alles van de laatste voetbalwedtrijd maar niet waarvoor hij leeft. Een jonge vrouw weet misschien bij welke baan ze wil solliciteren maar heeft geen besef van haar roeping. Een zakenman weet hoe hij zich moet kleden en hoe zijn firma goed te managen maar begrijpt niet de zin van zijn werk in een grotere zin. Een oud stel weet waar ze vakantie willen doorbrengen maar niet wat de waarde van hun leven geweest is. Een samenleving verliest zijn samenhang als zij zich niet meer ziet als doelgericht en hoe mijn kleine leven dat doel mag dienen. Wijsheid begrijpt, ziet samenhang en gaat daar heel praktisch op in.
Wijsheid verbindt
Dat is heel existentieel. Wat heeft mijn kleine leven nu voor zin? Op wat voor wijze kan het deel zijn van een zinvol geheel? Dat is het nu waar wijsheid zich mee bezig houdt. Dat lezen wij in Psalm 90, een gebed van Mozes. Hij staat aan het eind van zijn leven en denkt heel relativerend: misschien mogen we 70 en als wij sterk zijn 80 jaar worden, maar wat heeft het allemaal voor zin gehad? Dan zet de Here God zelf hem op de berg Nebo en hij mag even rondkijken over het beloofde land. Daar mag hij naar kijken als hij terug denkt aan de woestijnreis en daarvoor natuurlijk de Uittocht uit Egypte. Dan begint hij te zien hoe zinvol zijn dagen waren in het wijdere kader van Gods heilsplan. En hij bidt: ‘Leer ons zo onze dagen tellen dat wij een wijs hart bekomen’.
Dat is de sleutel. Je dagen tellen betekent: iedere dag apart nemen en dan iedere dag zien staan in een serie van een reeks, die gezamenlijk in dit bijzondere eindresultaat uitmonden.
Zo benadrukt N.T.Wright steeds weer dat we naast kennis van onze persoonlijke redding ook wijsheid nodig hebben die ons kleine heilsgeschiedenis-je ziet staan in het weidse kader van Gods plan tot redding van de gehele schepping. Het kleine zien in het licht van het grote.
Dat maakt je wijs, dat geeft je een wijs hart.
Ons kleine leven is deel van een eeuwig heilsplan. Wijsheid verbindt voorgrond en achtergrond, het deel met het geheel, onze tijd met eeuwigheid. Dat maakt dat we het vol kunnen houden.
Wij blijven geloven, dat onder miljoenen
de Heer van de schepping een plan met ons heeft
waarin zich Zijn heil en mijn twijfels verzoenen
en dat aan elk leven betekenis geeft.
En ook dat Zijn boodschap de mens kan bevrijden
hoe vast ook verstrikt in het web van de tijd,
nog steeds kan vertroosten, verlichten, bevrijden,
wanneer hier de levensbaan uitzichtloos lijkt.
en dat Hij ons telkens de durf weer wil geven,
ook nu in een wereld van steen en metaal
om buiten onszelf voor de ander te leven
ons kleine begin van Zijn groot ideaal
Dat werkelijkheid wordt als het oog van de volken
zich niet meer vergeefs naar de horizon richt
en 't morgenrood rijst dan Zijn komst met de wolken
verkondigt in duizende kleuren van licht..
Wijsheid redt
Alleen die wijsheid redt. Ik moet hier denken aan dat treurige verhaal uit Prediker, dat tegelijk als je het omkeert heel veelbelovend is.
Prediker 9, vers 13 ‘Één ding heeft mij wel getroffen als het om wijsheid gaat: er was een stad en die stad werd belegerd, en er woonde in die stad ook een arme wijze man. Die had de stad kunnen redden, maar niemand luisterde naar hem’ .
In een tijd van globalisatie lijkt onze wereld wel op zo’n stad: belegerd aan alle kanten door financiële machten, extremisten, rijke kapitalisten, terroristen enz. Het is inderdaad de boodschap van de bijbel dat deze wereldstad zo´n arme wijze man heeft. Een man zonder aanzien of macht, een man die geen bank of paleis ooit gezien heeft, maar wel door God gezonden is om ons de ogen te openen voor het Koninkrijk.
Maar niemand luisterde naar hem. Zij kruisigden hem. Toch heeft God alle macht in hemel en op aarde in zijn handen gelegd. Hij maakt blinde ogen ziende. Hij leert ons onze dagen tellen Dat wij het kleine mogen zien in verbondenheid met het grote , komt van hem. Van Hem moeten we het hebben. Dat wordt bedoeld als Paulus zegt dat Hij ons tot wijsheid gegeven is in 1 Kor.1 vers 30.. Hij is het antwoord op Salomo´s gebed: Heer, geef ons wijsheid.
Dat leidt mij tenslotte weer terug naar waar ik begon. Wijsheid die praktisch is, die een groot probleem oplossend vermogen heeft omdat ze leidt tot slimme keuzes.
Zeker, Salomo zelf geeft daarvan een voorbeeld in de rechterlijke uitspraak over de twee prostituees.
Overal waar Jezus wijsheid doordringt zie je zulke slimme ideeen. Ik denk vandaag aan het profiel van de nieuwe vrijwilliger. Dat wordt langzaamaan een begrip in de sociale zorg. De idee is dat je voor het mobiliseren van de samenleving tot hulpverlening nu eens niet moet kijken naar de 55 plusser die geen werk meer heeft, maar juist naar de over-actieve dertiger. De stichting Present heeft het idee uitgevonden. Stel een lijst op van actieve dertigers die incidenteel een middag de handen uit de mouwen willen steken om een stadgenoot te helpen en vraag dan aan de welzijnsorganisatie waar mensen om hulp verlegen zijn en zie , het werkt. De dertiger is graag bereid om met zijn expertise een bijdrage te leveren.
IK denk dat die vreemde regels uit de bergrede stuk voor stuk zo´n soort slimme keuzes zijn. Verdedig je nu eens niet, zegt Jezus, maar keer je vijand de andere wang toe. Dat is ook weer zo´n raadselachtige praktische keus, die niet dom is of naïef, maar precies omgekeerd, die gebaseerd is op een dieper inzicht in de achtergronden van wat hier speelt en de verrassend nieuwe mogelijkheid die ontstaat als dat begrip wat dieper doorstoot..
Wat is het eerst nodige in onze tijd? Bij de formatie van een nieuwe regering, bij onze inzet voor de samenleving, bij het denken aan een nieuw seizoen ... Onze tijd heeft wijsheid nodig, een wijsheid, die ons doet begrijpen die achtergronden bloot legt, een wijsheid die samenhangen ziet en achter het detail het geheel.
Achter de verschijnselen: schepping, achter de geschiedenis een plan. Achter de chaos: rechtsorde. Achter de eurocrisis: hebzucht. Achter de gebeurtenissen: zegen en vloek. Achter ons kleine leven: een reddende hand die ons leidt en ons inzet voor de koninkrijkswaarden. Alles hangt met alles samen. Als de samenhang met deze waarden wordt gezien, vallen ons reddende ideeen te binnen. De gouden greep moet nog komen , maar hier en daar al een koperen handgreep maken het ons mogelijk moed te vatten en vol te houden. Ook in het jaar dat komt!