Doctor Feelgood
TEKST WIM RIETKERK
Kent u Doctor Feelgood? Het is een centrum voor eersteklas therapeutische massage in Amsterdam, waar alles erom draait 'dat u zich goed gaat voelen'. Maar het is ook een verzamelnaam voor de gehele wereldwijde industrie van massages, visagie, bubbelbaden, wellness, tv-programma’s en therapieën die ervoor moeten zorgen dat mensen zich goed voelen. Wees blij met jezelf, laat je verwennen, want je mag er zijn. Vraag: is Doctor Feelgood ook in de kerk te vinden?
In het vorige nummer van Opbouw schreef ik over de witte steen uit Openbaring 2:17, de belofte van persoonlijke liefde. Een liefde die ieder tot eigen uniekheid voert, in Christus. Iets waar God vanaf het begin op uit was. Als we de woorden van Paulus serieus nemen: wij zijn in Christus geschapen met het oog op het 'kunstwerk' dat God in gedachten had toen hij met ons begon (Efeze 2:10).
Maar heb ik mij daarmee niet bewogen in een vandaag (te) gangbare actualisering van het Evangelie? Velen hebben daar kritiek op. Waar blijft het door Christus gered worden van het oordeel? En waar hoor je nog de oproep tot bekering van de zonden? Zijn opwekkingsbewegingen niet altijd juist daaraan te herkennen dat ze mensen brengen tot een diep besef van zonde en schuld? Scherp geformuleerd: Is hier geen sprake van een God die de mensen over de bol strijkt, een soort Doctor Feelgood? Is God hier niet de grote Bevestiger in plaats van onze Tegenstander en Rechter, die ons met het vuur van zijn oordeel tegemoet treedt?
U herkent die kritiek vast wel. 'Onze dominee preekt altijd over die lieve Jezus die alle mensen omarmt.' Hier klopt iets niet, vinden ze. En gelijk hebben ze, vinden wij ook.
Ik las in de vakantie een boek van de Amerikaan Mark Galli. Zinspelend op de titel van een kinderliedje 'Jesus, meek and mild' gaf hij het de uitdagende titel Jesus, meek and wild. Hij bespreekt de talloze teksten in het Nieuwe Testament waar Jezus’ optreden scherp, bijna kwetsend is en verre van bevestigend. Voor wie met deze vragen zit een aanrader.
Ik wil op die kritiek ingaan, maar wel van twee kanten. Eerst lever ik kritiek op de kritiek om vervolgens uit te komen bij een kritische beschouwing van de in onze tijd zo sterk aanwezige persoonsbevestigende verkondiging.
Contactpunt
In 1 Korintiërs 14:25 brengt de apostel Paulus onder woorden wat veel mensen in de vroegchristelijke gemeente van Korinthe ondervonden: een besef heel persoonlijk gekend te zijn. Dat is niet een soort van lievig gevoel, maar een besef van diep ontzag. Je zou je ter aarde willen werpen en willen belijden: werkelijk, God is in uw midden.
Als Paulus dit zo beschrijft als uitwerking van de presentie van God in de Geest, dan klinkt daarin door wat tot vandaag toe de ervaring is van velen die in een opwekkingsbeweging aangeraakt worden. Bij veel mensen die tevoren leefden met een soort halfbewust gevoel van ‘waar ben ik in mijn christen-zijn mee bezig, is het wel echt?’ komt het tot een doorbraak. ‘Wat een wonder! Hij is er en Hij kent mij. Heel persoonlijk.'
Die verwondering heeft een enorme vernieuwende kracht. Ze is niet lievig, maar ontzagwekkend. Bij Paulus en zijn overigens unieke ervaring op de weg naar Damascus was het, zoals de Amerikanen zeggen, ‘life changing’. Wie hier iets van ontvangen heeft, herkent zich niet in de poeslievige beschrijvingen van de bovengenoemde critici. Ook al deel ik de kritiek op het kinderliedje ‘Jesus meek and mild’, toch denk ik dat je er gezang 487 uit het Liedboek naast moet leggen. Of beter: naast moet zingen. 'De Heer heeft mij gezien en onverwacht ben ik opnieuw geboren en getogen.’
Deze persoonlijke aanraking blijkt de weg te zijn waarlangs God in onze tijd in mensen werkt, meer nog dan via apologetische of andere evangeliserende inspanningen. Hier ligt in onze tijd het contactpunt, waar de Heilige Geest aanhaakt bij waar mensen zijn, wat ze voelen en ervaren. Het heeft te maken met de massificatie van onze tijd, met een stedelijke cultuur waarin je je maar al te gemakkelijk een klein en onbetekenend onderdeel voelt van een grote machine.
Cultuurfilosofen zoals Paul Tillich gaan nog een stap verder. Tillich zegt dat er drie grote angsten zijn die de kerk in de loop van de twintig eeuwen van de kerkgeschiedenis hebben omgeven: de angst voor de dood, de angst voor het oordeel en de angst voor de zinloosheid. Zoals in Luthers tijd alles draaide om de vraag 'hoe krijg ik een genadige God?', zo draait het in onze tijd om de vraag 'wat heeft mijn kleine leventje eigenlijk voor zin?'
Daar sluit de Heilige Geest bij aan, als we om ons heen waarnemen dat mensen tot geloof komen, doordat zij plotseling of ineens ervaren dat het echt waar is dat de Here hen persoonlijk kent.
Dat is ook één van de bijzondere kanten van het werk van New Wine en de ‘ministry’ die daar plaatsvindt. 'Hoe is het mogelijk', heb ik mensen vaak horen zeggen. 'De persoon die voor mij bad, kon nooit weten dat dit in mijn leven speelde. Dit was de Heer!'
God is 'personal', zei Francis Schaeffer decennia geleden al en in zijn werk voor l’Abri is dat een hoeksteen geworden, met vruchten die boven zijn onderwijs uitgingen. Psalm 139 werd er meer dan een stuk tekst, het werd een persoonlijk doorleefde ervaring. Hij kent mij helemaal, vanaf de moederschoot.
Ingangen
De zwakheid bij wat ik voor het gemak maar even de bevestigende verkondiging noem, is dat die zich hierin verliest. Dat is mijn kritiek van de andere kant. De door Gezang 487 onder woorden gebrachte ervaring is het begin van een weg die, om met Paulus te spreken, verder omhoog voert. Niet het eindpunt.
Als mensen bij het beginpunt blijven staan, maken ze zich kwetsbaar voor New Age-achtige invloeden, zoals die zich manifesteren via cursussen Mindfulness en bladen als Happinez. Ik zie het als een groot gevaar als een dergelijke ontwikkeling zou plaatsvinden. En dat gebeurt waar mensen bij een eenmaal opgedane ervaring blijven staan. De 'ministry' in New Wine, om me daar maar even toe te beperken, moet leiden tot een verdere verbreding en verdieping. Op de Alpha-cursus moet een Bèta-cursus volgen.
Zacheüs wordt in Lucas 19 door Jezus aangeraakt op een manier die vergelijkbaar is met het werk van de Geest uit 1 Korintiërs 12 en 14. Het evangelie van de bevestiging is de deur waardoor Jezus hem binnenvoert. ‘Zacheüs, kom vlug naar beneden’. Maar als hij eenmaal in relatie is getreden met de Heer, gaat het van daaruit verder. Bij de maaltijd daarna breekt bij Zacheüs een diep zondebesef door. Zondebesef laat zich trouwens sowieso beter verwerven vanuit de liefde van God dan vanuit zijn strenge eis. De Heidelbergse Catechismus begint niet voor niets met de enige troost en komt daarna pas tot de wet en de kennis van zonde en genade.
Ik maak graag de vergelijking met een gebouw: je kunt het gebouw van de kennis van God langs vele ingangen binnentreden. Zelfs via wonderlijke wegen als een klimpartij via het balkon of als schoorsteenveger via de schoorsteen. Ik heb een gezaghebbend christen eens horen zeggen: 'Als ik terugkijk, ben ik eigenlijk langs een hele kromme weg het christelijk geloof binnengekomen.' Maar wat doet het ertoe? Als je eenmaal binnen maar oog in oog komt te staan met God en je kennis van Hem zich verdiept tot volheid.
In de kerk van Eck en Wiel, waar ik in mijn tijd bij l’Abri nogal eens kwam, kun je door verschillende deuren binnenkomen. De hoofddeur, de zijdeur en de achterdeur. Maar wat doet het ertoe? Als je daarna maar bij het ‘heilsgebeuren’ uitkomt. En dat ‘heilsgebeuren’ omvat alles: ook diepten en hoogten waarvan je nooit enig vermoeden hebt gehad en die je door Woord en Sacrament worden aangereikt.
Het zou enorm helpen als wij elke zondag, zoals het bedoeld is, het avondmaal zouden vieren. Dan zouden we elke week weer bepaald worden bij het lijden en sterven van Jezus om onze zonde en schuld en worden opgeroepen tot een nieuw leven in Hem. Wie weet is die nalatigheid er debet aan dat mensen inderdaad het gevaar lopen om week na week bij een soort van zoete bevestiging in slaap te worden gesust.
Zacheüs had als een groot wonder een levende relatie met een liefderijke God ontvangen. Maar daar eindigde zijn verhaal niet. Nee, daar begon het pas goed. Bij de maaltijd werd hij bepaald bij zonde en schuld. We zouden een grote fout gemaakt hebben als we Zacheüs van dat eerste wonder hadden willen afpraten. Zoals de Farizeeën probeerden met de blindgeborene uit Johannes 9. Die bleef maar roepen: ‘Maar één ding weet ik: Hij heeft mij genezen.' Maar daarna leidde de Heer hem wel verder tot volle kennis. Moge het zo gaan met allen die aangeraakt zijn door het werk van de Geest. Komend langs velerlei wegen (Gezang 170).
Opnieuw geboren
Ik besef overigens dat ik met deze woorden de indruk wek dat deze vorm van bevestigende evangelieverkondiging alleen bedoeld is voor beginnelingen, dus om mensen van buiten de kerk aan te spreken. Aan de ene kant blijken inderdaad veel buitenkerkelijken te kijken naar de Hour of Power-uitzendingen van Robert Schuller, die bij uitstek een verkondiger is van deze soort. Maar aan de andere kant klopt het toch niet. Juist meelevende christenen worden ‘opnieuw geboren en getogen’ om met gezang 487 te spreken, als zij in aanraking komen met de charismatische beweging, Leanne Payne, Bill Hybels of New Wine. Ook de bezoekers van conferenties en avonden van New Wine zijn bijna zonder uitzondering meelevende kerkleden.
Daar raak ik nog een laatste punt aan dat mij bij de afweging van de kritiek op Doctor Feelgood te boven kwam. Dat is de onderwaardering in de kerken van het werk van de Heilige Geest en dan met name de derde dimensie daarvan: de vervulling door de gaven van de Geest. De hervormde theoloog Berkhof noemde dit ooit zelfs een vergeten hoofdstuk. Francis Schaeffer omschreef het als de kennis van ‘the present meaning of the work of Christ’ en vertelt in de inleiding van zijn boek Leven door de Geest dat hij in een geestelijke crisis verkeerde, tot hij in dit geheim werd ingevoerd.
Door allerlei ‘doperse’ ontsporingen op dit vlak zijn wij ‘verachterd’ in het vervuld worden met de Heilige Geest. Angst voor ontsporingen bij tongentaal, genezing, vervoering en aanbidding zijn er de oorzaak van geweest dat wij gingen vinden dat het allemaal niet meer bestond. En daarmee beroofden wij ons van deze derde dimensie in het werk van de Geest.
Naar aanleiding van 1 Korintiërs 12 zegt Berkhof het zo: ‘In de rechtvaardiging legt de Geest beslag op het middelpunt van ons bestaan, in de heiliging op de hele cirkel van onze menselijke natuur en in de vervulling legt hij beslag op onze individualiteit, het speciale karakter dat ik en ik alleen bezit.'
Zo zit er in deze charismatische beweging een opwekking voor de kerk en een open deur naar buiten toe. Voor kerkmensen verdieping, voor buitenstaanders verrassing. Geen reden tot klagen!
Wim Rietkerk is emeritus predikant in de NGK en sinds 1971 betrokken bij het werk van l’Abri in en buiten Nederland.