Mantelzorg op maat Dat is het eerste wat tot ons spreekt in dit derde kruiswoord: 'Vrouw, zie uw zoon', zegt Jezus tegen Maria, zijn moeder. Hij vertrouwt haar toe aan Johannes: 'Zoon, zie uw moeder!' Hoe diep de pijnen zijn die door zijn lichaam schieten, Hij toont een intense zorg, op maat, slaat de mantel van Zijn liefde om haar heen. Wij zijn de kleuren van die liefde: los-makend en toch vasthoudend. Haar toevertrouwend aan Johannes. Ook hij, de jongere generatie, krijgt aan de voet van het kruis kracht tot gemeenschap en liefde. Moet leren bindingen aan te gaan. Juist niet loslaten, maar hechten! In alles is toch wel dit het meest bijzondere van dit derde kruiswoord: het sticht gemeenschap. Huisgemeenschap, kerkgemeenschap, volksgemeenschap, zij worden door Jezus Christus en die gekruisigd genezen tot ware liefde en trouw. Tegen het individualisme het Evangelie!
Verkondiging: Gemeente van Christus, Gedurende de lijdensweken stellen wij ons op aan de voet van het kruis. Vanmorgen valt daar in de eerste plaats alle licht op Maria. En bij het kruis van Jezus stond zijn moeder. Terwijl Jezus daar hangt, aan twee spijkers dwars door zijn onderhand geslagen, en het bloed loopt uit diepe wonden aan zijn hoofd, staat daar zijn moeder. Ze loopt niet heen en weer, ze vlucht niet weg zoals de discipelen, ze roept ook niet zoals de andere voorbijgangers, de een dit, de ander dat. Nee, ze staat daar in stilte, roerloos, woordeloos. Het woord van Simeon moet door haar hoofd gegaan zijn: ook door uw ziel zal een zwaard gaan. Voor een moeder is het allerergste om je eigen kind te zien lijden. Iedere moeder verzucht bij een stervend kind: kon ik maar in jouw plaats gaan... Jij hebt het leven nog voor je, ik heb het al geleefd. Zo staat Maria daar bij het kruis. Dan is daar ook die tweede figuur. Niet alleen Maria staat daar, bij haar staat ook de discipel die Hij liefhad. We lezen dat ook hij getuige is van de smart en de pijn van zijn meester. Hij is de enige die niet is weggevlucht, hij is gebleven.
Met gevoelens in het hart die Lucas in het evangelie beschrijft. Toen Jezus zei dat Hij die weg moest gaan, zei hij: "Heer, dat nooit!" Dat nooit, de weg van het lijden. Hier heeft hij gedacht: de dood maakt aan alles een einde. Treurnis en wanhoop. Zo lezen we bij het kruis van Jezus stond daar zijn moeder en de discipel die Hij liefhad. Dan gebeurt er iets. Terwijl ze daar staan en kijken naar Hem, kijkt Hij naar hen. En zie, toen zag Jezus hen... Dat moet je in het evangelie van Johannes nooit overslaan. Zien is niet gewoon maar waarnemen maar doorzien, begrijpen, meevoelen. En juist dan, zelfs aan het kruis, ziet Jezus hen. We zijn er deze dienst mee begonnen: De Heer heeft mij gezien en onverwacht ben ik opnieuw geboren en getogen. Hij heeft mijn licht ontstoken in de nacht gaf me een levend hart en nieuwe ogen. Dat is precies wat hier bij het derde kruiswoord gebeurt. Zelfs in de diepste smart is Jezus daar voor de ander. Hij ziet hen. Het valt op dat er niet staat: toen Jezus Maria en Johannes zag. Dat zouden wij geschreven hebben. Maar er staat: toen Hij zijn moeder zag en discipel die Hij liefhad.
Beiden worden dus getypeerd naar de band die ze met Hem hebben; moeder, en de discipel die Hij liefhad. Zijn moeder had Hem voortgebracht, uit haar was Hij voortgekomen; en zijn discipel die Hij als geestelijke zoon zelf had voortgebracht, zijn nageslacht. Wie Hem alles had gegeven en wie alles van Hem had ontvangen. Toen Jezus hen zag zie Hij tegen de vrouw: 'Vrouw, zie uw zoon'; en tot de discipel: 'Zoon, zie, uw moeder''. Hij zag hen en wil dat zij elkaar zien, begrijpen, er voor elkaar zijn. Johannes, de discipel, begreep het. Er staat: vanaf dat uur nam de discipel haar bij zich in huis.
U zult zeggen: ja, een ontroerend detail van de lijdensgeschiedenis. Bijzonder dat Johannes het hier vermeld, maar ook begrijpelijk, want de schrijver van dit evangelie, Johannes, is dezelfde als de discipel die Jezus liefhad. Zo omschrijft hij zichzelf. Je kan er ook verder over mijmeren hoe apart het is dat Johannes zichzelf hier zo neerzet als de discipel wie de Here Jezus liefhad. Het is en blijft voor hem zijn grootste schat en daar beschrijft hij zichzelf naar. Wij zijn geneigd om dit detail op te nemen, als een klein autobiografisch detail uit het evangelie. Maar als je het alleen zo leest heb je de diepgang nog niet gevat. Dat is heel eenvoudig hoe belangrijk het is om in liefde zorg te koesteren zoals hier Jezus, voor zijn moeder. Zelfs in bitter lijden, terwijl Hij daar hangt in agonie, gaat Jezus' hart uit naar zijn moeder. Hij ziet haar. Een zwaard gaat door haar hart. En Jezus, Hij geeft haar die bijzondere zorg die precies voor haar nodig is, op maat noemen ze dat tegenwoordig. Hij vertrouwt haar toe aan zijn liefste vriend. Dat heeft ons natuurlijk heel veel te zeggen. Hoe diep christelijk je bent kun je afmeten aan de zorg voor je ouders.
Als je het iets verder uitbreidt: hoe christelijk een land is meet je niet af aan de groei van de economie maar aan de intensiteit van de zorg voor zieken, eenzamen, ouderen voor armen. En hapert die zorg dan hapert er iets veel diepers, dan hapert er iets aan de basis, aan de navolging van Christus. Dat is de eerste les, je zou kunnen zeggen de voorgrondles. Je kan er nog een tweede, persoonlijker, aan verbinden. Maria, de oudere, moet leren loslaten. Vandaar dat Jezus zegt -misschien heeft u zich daarover verwondert-: Vrouw, niet moeder. Dat is niet denigrerend bedoeld, het is zelfs heel respectvol. Vrouwe, de vrouwe Israëls, de moeder, ze staat ook model voor de kerk van het oude verbond waar Hij uit geboren is. Maar ze moet Hem, als haar kind, loslaten. Om Hem als de Zoon van de Vader ruimte te geven. Dat moet ze leren, dat loslaten. Maria, de oudere, moet leren loslaten. Johannes, de jongere, moet leren bindingen aan te gaan. "Neem verantwoordelijkheid", zegt Jezus, "schuif het niet voor je weg of van je af. Zoon, zie uw moeder." Zie die mens die Jezus op je weg stelt. Wees dan niet bang maar durf het aan je te hechten. Durf je te binden. Maria, de oudere, moet leren loslaten.
Johannes, de jongere, moet leren hechten. De eerste moet verantwoordelijkheid overlaten, de andere moet verantwoordelijkheid aandurven. Zeker, dat alles zijn woorden die ik hoor in het kruiswoord en die we kunnen toepassen. We mogen ze ontlenen aan dit derde kruiswoord van Jezus als een opdracht. Zorg voor elkaar op de manier waarop we dat moeten doen. De oudere zus en de jongere zo. Maar toch, het grootste en machtigste is dat niet. Het meest bijzondere is dat dit sociaal bewogene, dit gemeenschap stichtende, dit generaties samentrekkende, dit derde kruiswoord, dat dit gesproken is vanaf het kruis in het uur der verzoening. Door het Woord dat vleesgeworden is, door de Zoon van God aan het kruis op Golgotha. Dat stelt alles in een ander licht. Heel welgekozen raakt de Heiland hier het meest gevoelige punt van ons menselijk welzijn. Hij doet dat vanaf het kruis waar vergeving is verwordven. Daar hebben we vorige week bij stilgestaan, het eerste kruiswoord. Vergeving komt door het kruis van Jezus op Golgotha. Zonder dat kruis hebben we geen zekerheid van vergeving. Zo hoog is de boodschap van het kruis. Het tweede is: het is gebaseerd op genade, het tweede kruiswoord.
Genade van God voor verloren mensen, dat is de basis, dat is het kruis.
Jezus ziet u en mij, ons, vandaag staan aan de voet van het kruis. Een plek waar we altijd opnieuw moeten gaan staan en blijven staan. Hij ziet ons en doorziet ons, Hij begrijpt en Hij gaat precies op dat punt in waar onze gemeenschap genade nodig heeft. Ik breng h et direct maar naar de twintigste eeuw. Want het is onze christelijke samenleving die stukbreekt omdat de boodschap van het kruis ontbreekt. Het breekt uiteen in wat we noemen individualisme, zo'n moeilijk woord wat betekent dat ieder uiteindelijk alleen voor zichzelf gaat, Nederland is uit op 15 miljoen eenpersoons huishoudens. Ieder voor zich en God voor ons allen... Maar die gemeenschap kraakt ook binnen de christelijke gemeenschap. Wat een treurige geschiedenis van de 20e eeuw met kerkelijke scheidingen, waar juist gemeenschap moest zijn. Zolang er nog een is in onze gemeente die hier de kerk verlaat en die zegt: er was eigenlijk niemand die een oog voor me had, niemand die mij zag..., zolang hapert er iets aan onze gemeenschap. En in de nauwste cirkel: wat staat het huwelijk en het gezin in onze tijd niet onder spanning. Ook die, juist die kleinste gemeenschap is vaak krakend of al gebroken.
Daar is Jezus nu op betrokken, je zou kunnen zeggen nadat Hij de basis gelegd heeft: vergeving en genade, is dat het eerste wat Hij doet. Gemeenschap stichten, dit woord past ook helemaal in het evangelie van Johannes, want het bijzondere van Johannes is dat hij de kruisiging beschrijft in tegenstelling tot Mattheüs. Mattheüs beschrijft de kruisiging als vernedering, daar wordt de smart van Jezus vertolkt. Bij Johannes is de kruisiging geen vernedering maar verhoging. Johannes zegt: Zeker, Mattheüs heeft gelijk, het was een smartelijke vernedering, maar als je dieper kijkt was het verhoging. In Johannes 13 heeft Jezus bij het laatste Avondmaal tegen de discipelen gezegd: "Als Ik van de aarde verhoogd ben dan zal Ik u allen tot Mij trekken." Johannes ziet Jezus vooral als de Verhoogde, die hier al als de Verhoogde vanaf het kruis gemeenschap sticht. De centrale boodschap van dit kruiswoord Het kruis van Christus is eigenlijk, is de enige kracht in de menselijke samenleving die in staat is om door alle verbijsterende verschillen heen te breken. Het sticht gemeenschap door de sterkste verdeeldheid heen.
Het kruis van Christus is het enige wat ook echt een samenleving ten diepste kan samenbinden. Waar Jezus heerst wordt een brug geslagen voor het grootste sociale probleem wat we kennen, we zijn eigenlijk net zo dom als een legostukje dat denkt dat als het op zichzelf kan blijven het zijn bestemming vindt. Maar zo'n stukje op zichzelf stelt niet veel voor. Het is pas als je er andere steentjes aan verbindt dat er dan een gebouw gaat opreizen, of een trein gaat rijden, waar het stukje een deel van uitmaakt. Zo is het met ons ook. Dat alles is het waar dit derde kruiswoord ons heen wijst. Aanvaardt Jezus Christus, en die gekruisigd, als medicijn en Hij bouwt ons samen tot een hechte gemeenschap. Als er maar naar zou worden geluisterd. Als we een stap verder gaan, dat geldt dan natuurlijk met name voor de christelijke kerk, wij met elkaar, we worden alleen door het kruis van Christus samengebonden in waarachtige liefde en mededeelzaamheid. Heer, hoe kan ik dat ontdekken, hoe kan ik dat ervaren, dat ik mijn hele leven alleen maar richt op zelfvervulling en op winst, maar in plaats daarvan overgave, zorg en daardoor ontdekken wie ik eigenlijk ben.
Dit derde kruiswoord is zo fundamenteel voor de opbouw van de gemeenschap. Ik denk dat we daar in ons eigen midden ook iets van zien, als twee Iraniërs bij ons lid worden, in Emmeloord gedoopt en belijdenis gedaan, zij zijn daar een levende illustratie van. Hoe wonderlijk is dat, dat je samen met mensen die dit geloof in Jezus Christus en zijn kruis gemeen met je hebben, dat je je met hen nauw verbonden voelt, soms nog nauwer verbonden dan met je eigen buurman die humanist is. Naar hen zit ook iets van: laat de bloedband los, en bouw die geestelijke gemeenschap. Dat is de boodschap van deze tekst. Jezus maakt hier de bloedband los, Maria, en geeft daar de diepe geestelijke band voor in de plaats: Johannes en Maria. Een geestelijke band die dieper verbindt dan alle bloedbanden bij elkaar,. De kerk zal in de 21e eeuw alleen kunnen groeien als er zo'n geestelijke gemeenschap is in Christus. Door zijn liefde bijeengehouden en voortgedreven. Is dat het niet, dan worden we een kliek van gelijkgezinden. Een gezelligheidsvereniging, maar dan verliest het zout zijn kracht.
Jezus zag niet Maria en Johannes, maar de moeder en de discipel die Hij liefhad, dat wil zeggen, ze zijn totaal bepaald door de band met Hem en zo samengebonden. Dat maakt ons deel van zijn gezin. Ik kan niet nalaten nog een ervaring te vertellen. Drie weken geleden waren mijn vrouw en ik Natal. We werden meegenomen door een zendeling naar een middagdienst, op vrijdagmiddag, een kerkdienst in de hete zon, halverwege de heuvel, in een kraalhut, met zo'n veertig zwarte Afrikanen. Een jonge vrouw gaf daar een bijbelstudie over de gelijkenis van de vijf wijze en de vijf dwaze maagden. Ze zei: de bruidegom blijft uit, maar Hij wacht omdat Hij ons liefheeft. Ik zat daar en hoorde dat zo aan en dacht, wonderlijk, die vrouw heb ik nog nooit eerder ontmoet, ze spreekt mijn taal niet, -het werd voor mij vertaald-, ze komt uit een totaal andere cultuur, een totaal andere wereld, en ik zit hier, en ik voel me intens met haar verbonden, dieper dan met mijn buurvrouw, met wie ik de middelbare school gemeen heb, die naar dezelfde universiteit gegaan is, die mijn taal spreekt, die ook een auto heeft en een tv en noem maar op. Met haar heb ik dat niet. Wonderlijk.
Dat is het geheim van de gemeenschap met Christus en door Hem en door het kruis van Christus, dat is het wat hier in het derde kruiswoord naar voren komt. Het wonder van de gemeenschap der heiligen, die de scheiding van ras en cultuur overbrugt. De kloof der generaties wordt weggenomen, we zijn een in Hem. Dat geldt voor ieder lid, voor iedere gast, iedere leeftijd. Tenslotte, om daar weer naar terug te keren, het derde kruiswoord blijft wellicht ons het diepst ons aanspreken in onze familierelaties. 'Vrouw, zie uw zoon' zegt Jezus tegen zijn moeder, en 'zoon, zie uw moeder'. Er zit een volmaakte zorg voor zijn moeder in dat woord. Vrouw, zegt Hij. Dat wil zeggen: uw taak als moeder is voorbij. Aan de ene kant wordt de navelstreng doorgesneden: Ik ben niet uw zoon, uw zoon is de discipel. Tegelijk is er een intense zorg. Zoals Jezus zei tegen Maria van Magdala zei, drie dagen later, zo zegt Hij het hier tegen zijn moeder: 'Hou me niet vast'. Tegelijkertijd vertrouwt Hij haar toe aan Johannes, in de zorg van Johannes is ze veilig, dat weet Hij. Maria is dus niet wat de katholieke traditie er van gemaakt heeft, medemiddelares. Nee, eigenlijk is Maria hier precies zo als wij.
Ze moet leren loslaten bij het ouder worden. Maar ze kan dat alleen als ze weet dat Jezus haar ziet. Zijn liefde draagt haar en Johannes zorgt voor haar. Het werk van God gaat door en er is opeens de opeenvolging van generaties. Vrouw, zie uw zoon. Het zijn uw zonen en dochters die de fakkel doorgeven. Zo wordt de grauwsluier van de dood weggenomen boven het hoofd van de oudere generatie. Jezus is in niets de falende redder, zoals mensen vandaag denken, de ondergaande zon aan het kruis. Nee, Hij weet dat alleen zijn sterven aan het kruis de weg openbreekt tot leven en gemeenschap. Voor de jongere generatie betekent het verantwoordelijkheid durven nemen. Zoon, zie uw moeder, zegt Jezus tegen Johannes. Dat betekent in de bijbel ook altijd: wees beschikbaar, isoleer je niet. Verdeel je leven.
President Kennedy, die vermoord is, vind ik alleen al de moeite waard om te gedenken om dat ene woord wat hij gesproken heeft in zijn inaugurele rede, waar hij tegen de jonge generatie zei: "Vraag niet wat het land voor jou kan doen, maar vraag wat jij kan doen voor het land." Dat zou ik ook hier door willen geven, vraag niet wat de kerk kan doen voor jou, maar vraag je af wat jij kan doen voor de kerk. Deel je leven, Johannes, en doe dat met de persoon die Ik aan jou zorg toevertrouw. Johannes begreep het, hij vatte moed en durfde de verantwoordelijkheid aan, hij nam haar vanaf die dag bij haar in huis, een woongemeenschap. Dat betekent niet dat wij moeten kopiëren, er zit geen gebod in om oudere mensen in je huis op te nemen, -het wordt niet uitgesloten-, maar er zit iets in van: vlucht niet voor een reële band met je ouders en met de oudere generatie. Vlucht niet weg uit de nauwe familieband. Je zoon, je vader, je familie, geef die banden inhoud door dat liefdevolle evenwicht wat Jezus hier leert. Noch vluchten, noch versmelten. Zo zegent Jezus vanaf het kruis onze gezinnen, onze kerk, onze samenleving.
Het derde kruiswoord leert ons hoe diep de zegenrijke werking van het kruis van Christus is. Jezus, en die gekruisigd voor de gemeenschap. Het is heilzaam voor de wereld om hier naar te luisteren. Het is het meest wereldlijke kruiswoord, er zit geen vroom woord in. Het laat zien: uit vergeving bloeit gemeenschap. Ik zei: Johannes beschrijft Jezus kruisiging niet als vernedering maar als verhoging. Eigenlijk hebben we deze morgen geluisterd naar de verhoogde Heer, die, door wat Hij aan het kruis voor ons gedaan heeft ons draagt, ons ziet, ons zendt en ons zegent, in alle vormen van gemeenschap. In Uw gemeenschap kiemt er leven. Dat zingen we: laat me in U blijven groeien, bloeien, gezang 78.