Gemeente van Christus, Vanmiddag gaan we samenvatten en toepassen. De afgelopen weken hebben we in acht keer de zaligsprekingen uit de bergrede overdacht. En ik ben heel blij om deze middagdienst te hebben om zo samen met u terug te kijken en samen te vatten, en onszelf de vraag te stellen: Wat heeft de Here ons door deze woorden nu willen zeggen?. Zet het eens op een rij, en zet het eens in deze tijd, dat is eigenlijk de opdracht waarvoor ik me voor vanmiddag zelf gezet heb. Dit zijn ze, van onder naar boven gelezen, omdat er iets inzit van een opbouw: armen van geest, het fundament, en dan daarop de eerste vier: treurenden, zachtmoedigen, en hongerenden en dorstenden. Die vier typeringen zijn een geesteshouding. En dan daarop gebouwd, als op een zuil, het gedrag van de christen: barmhartig, rein van hart, en als hoogtepunt nummer 7, de vredestichters. Maar daar eindigt het niet, vorige keer zagen we dat de laatste, de achtste zaligspreking, bepaald niet maar een aanhangsel is, het is een heel belangrijke toevoeging, en dat zullen we ook vanmiddag weer zien. In de acht zaligsprekingen wordt een profielschets gegeven.
Als er een nieuwe commissaris van de koningin wordt gezocht, en ik ben daar bij geweest toen dat hier in Utrecht gebeurde een aantal jaren geleden, dan geeft de Provinciale Staten een profielschets van de man of de vrouw die ze zoeken. Nu, de acht zaligsprekingen zijn een profielschets van de mens die God er toe verwaardigt om straks commissaris van de Koning, de grote Koning, te zijn, of bescheidener gezegd, om straks de burger van het Koninkrijk te zijn. En dat moeten we bepaald niet te klein zien. Want de Bijbel begint met te zeggen dat alle mensen naar het beeld van God zijn geschapen: Genesis 1: 28. Allen staan daarvoor kandidaat. Maar voor ze het Koninkrijk mogen binnengaan, moet er wel wat met hen gebeuren. Ze moeten hun oude mens in Adam afleggen, en ze moeten de nieuwe mens in Christus aandoen. Eigenlijk is die nieuwe mens Jezus Christus Zelf. De acht zaligsprekingen zijn eigenlijk acht typeringen van die ene nieuwe mens. Ik vergeleek het met de acht kleuren van een diamant. Het zijn dus niet acht soorten mensen, nee, het is die ene, door de Heilige Geest van God geleide mens, die nieuwe mens.
Als wij ons als rank in de wijnstok van die ene nieuwe Mens, Jezus Christus, laten enten, dan gaan wij naar dit beeld veranderen. Daarom las ik 2 Corinthe 3, want dat is het geheim van het nieuwe verbond. Dan worden wij een levende brief van Christus, en we veranderen -zo eindigt het hoofdstuk- van heerlijkheid tot heerlijkheid naar het beeld van Christus door de Heer die Geest is. Zo werkt Hij in ons. Inderdaad, deze acht zaligsprekingen mag je ook lezen, zoals we verscheidene keren gezongen hebben met gezang 252, als de acht vruchten van de Geest, die God de Vader als de landman doet groeien in ieder rankje dat zich in Jezus Christus laat inlijven. Dat is een proces. God de Vader, Schepper van hemel en aarde is bezig om wereldwijd die oude mensen in Adam om te vormen tot de nieuwe mens in Jezus Christus. Dat is eigenlijk het geheim van de geschiedenis. Je mag de geschiedenis zien in het licht van Exodus, zegt Mattheüs. Want Jezus is hier eigenlijk de grote Mozes: Hij gaat de berg op en Hij spreekt, zoals Mozes vanuit de berg mocht doorgeven van God, zo staat hier meer dan Mozes. En ook Jezus begint, net als Mozes, met: "Nu bent u gered." Maar dan ook op weg!
De tien geboden, ze beginnen niet met het gebod, ze beginnen met de genadeverkondiging, ze beginnen met: "Ik ben de Here uw God, Ik heb u uit het diensthuis gered, en dan nu: leef naar die redding, want anders word je opnieuw slaaf van het huis in Egypte." En zo is ook de bergrede opgebouwd. Die begint dus met de genadeverkondiging, en dat zijn de zaligsprekingen, dat zijn genadeverkondigingen. Zalig bent u, die door Jezus bent aangeraakt. Dat bent u toch? U die aan Jezus zijn leven geeft, u bent door Hem gered, en in Hem bent u al een nieuwe mens, wordt dan wie je bent! Dat is het appèl van de zaligsprekingen. Zo kan je dus de zaligsprekingen lezen als een schets van het christelijk karakter. En voor mij mag je hier het woord spiritualiteit gebruiken. Wil je weten wat ware, echte, betrouwbare, door God bedoelde en gezochte spiritualiteit is, lees dan in de bergrede deze acht zaligsprekingen, en je vindt het er eigenlijk in al zijn vormen neergezet. In scherp contrast met de spiritualiteit van deze tijd. En zo wil ik ze allebei even neerzetten en daarna één voor één bespreken.
Als ik een schets maak van wat hieruit voortvloeit voor wat dan bijbelse spiritualiteit is, dan beginnen we weer van onderen. Armen van geest: relatie in afhankelijkheid, en daaronder heb ik gezet: dat is eigenlijk de mens die gerechtvaardigd is door het geloof, die in een nieuwe relatie met God is gesteld, door het werk van Jezus waarin hij gelooft. En dat is de afhankelijke. Ik ga daar straks breder op in. Ik ga ze allemaal even langs, om u een idee te geven dat dit toch een schets is, vandaar uit is het een mens die ziet door een traan, zalig die treuren. En het derde, daar staat: zalig de zachtmoedigen, ik heb dat in een vorige preek getypeerd als degenen die de kunst van het loslaten hebben geleerd, maar hier heb ik dat woord gebruikt wat de kern is van alle levensheiliging, en dat is: actieve passiviteit. Ik kom ook daar nog op terug. En dan vandaar uit is het heel bijzonder dat de bergrede juist een profiel schetst van een mens die leeft met een gemis. Die vier zijn zo de grondhouding: de rechtvaardiging door het geloof als basis, en de heiliging die daar uit opbloeit, maar in de eerste plaats als een mentaliteit.
En vandaar uit de drie fundamentele houdingen, de gedragingen, normen en ethiek, politiek, economie, psychologie, dat komt allemaal in dat bovenste gedeelte naar voren. In daden van ontferming -zalig de barmhartige-, in mensen die persoonlijkheidsgroei kennen, -gaaf en één worden, van binnen zuiver: rein van hart-, en het derde, die God gebruikt om echt shalom te stichten. Dat is zo in grote lijnen de profielschets van de ware spiritualiteit. En daar zit een prijskaartje aan, en dat is door Jezus uitdrukkelijk aan het eind gezet: als je je zo opstelt, dan gaat het je ook wat kosten. Ik wil dat vanmiddag dus proberen te contrasteren met de spiritualiteit, zoals dat heet, van de mens van vandaag. Want onze tijd is geestelijk veel meer op zoek dan wij denken. De moderne westerse mens is niet een ‘pur sang’ materialist, en Bonnhoeffer had ongelijk toen hij zei: "Na de oorlog gaan wij een niet-religieus tijdperk tegemoet." Maar moet je nu eens om je heen zien: mensen stromen in duizenden naar Jomanda, het boek ‘de Celestijnse belofte’ is een bestseller, het lied van Freek de Jonge komt op de toptien, en waarom? Puur en alleen vanwege de titel: er is leven na de dood.
Het had moeten heten: ik ben niet bang meer voor de dood. In de boekenweek is wel gebleken dat wat wij vandaag spiritualiteit noemen, voor veel mensen heel belangrijk is, alleen: hoe?, en welke? Met het oog daarop deze schets, om even u van tevoren een overzicht te geven, en dan zal ik dat daarna stap voor stap breder bespreken, anders zegt u: nu ga je wel heel vlug, in vogelvlucht zo hier de spiritualiteit van de mens van vandaag, krijg ik het nog een keer te horen, Eerst een overzicht om een idee te hebben waar ik dan naar toe wil. U heeft dat nog in uw hoofd, die zeven plus acht schetsen van de bijbelse spiritualiteit, je zou kunnen zeggen: dit is eigenlijk van onder op naar boven weer gelezen wat ik kenmerkend vind voor de spiritualiteit van de mens van vandaag, die niet kan leven bij alleen maar materialisme, die zegt: er moet meer zijn. Maar al die nieuwe spiritualiteit zoekt zijn kracht in het verruimen van ons bewustzijn. Vandaar die concentrische cirkels aan het begin.
Welke vorm van spiritualiteit u vandaag ook tegenkomt, het zal er altijd eentje zijn die je middelen, wegen, aanbiedt om je bewustzijn te verruimen, zodat mijn bewustzijn zich ten slotte verruimt tot een kosmisch bewustzijn, en dat vergroten van mijn bewustzijn geeft mij in alle facetten van mijn persoonlijkheid een verrijkt geestelijk leven. Vandaar uit kom ik naar het tweede. Het is heel wonderlijk, dat ze in ‘de Celestijnse belofte’ absoluut geen raad weten met het lijden, met de gebrokenheid. In deze spiritualiteit wordt het lijden óf ontstegen, -en dat kan natuurlijk, overgeestelijk worden-, of het wordt ontkend. En dat is contrast met die tweede zaligspreking: zalig die treuren. De derde zaligspreking die ik net typeerde met actieve passiviteit, dat is eigenlijk zalig de zachtmoedigen, dat heb ik hier getypeerd: eigenlijk gaat het er bij hen altijd om de tegenstellingen die je tegenkomt ín je te verenigen: mannelijk en vrouwelijk, goed en kwaad, haat en liefde, probeer het ín jezelf bij vergroot bewustzijn als het ware in je eigen geest te omvatten. Dat is wel een bepaalde uitleg van zachtmoedig, en anders dan de bijbel geeft.
En tenslotte, wanneer het gaat in de bijbel om hongeren en dorsten naar gerechtigheid, waar ik moet leven met een gemis, daar is de moderne spiritualiteit toch altijd zichzelf genoeg: je komt niet uit die cirkel van jezelf in dit geestelijk leven. Vandaar uit die drie typeringen daarboven: barmhartigheid als een daad van ontferming vind ik in de moderne spiritualiteit veel meer terug in de indische gelatenheid. Barmhartigheid wordt in India vertaald met: gelatenheid. En gelatenheid is heel tolerant alles als het ware laten gebeuren, tenslotte ook degene die sterft gaat weer een nieuw bestaan tegemoet, die komt op andere wijze weer terug, en het kan dus heel gauw omslaan in onverschilligheid. En de reinen van hart: spiritualiteit in onze tijd is inderdaad zeer eerlijk, maar het is de eerlijkheid van Paul de Leeuw, de eerlijkheid zonder integriteit, zonder waarheid. En tenslotte: de vrede, waar de spiritualiteit van deze tijd uiteindelijk in uitmondt, dat is harmonie. Dat is niet shalom, wat de bijbel zegt, maar dat is yin-yang, dat is goed en kwaad, haat en liefde, man en vrouw, licht en donker, alles in één groot besef verenigd, en ik daarmee verzoend.
Dit was zo dat tweede overzicht. Nu punt 1: Alles wat Jezus zegt staat dwars op dat wat de mensen denken. En nergens komt dat beter uit dan bij de eerste van de vier zaligsprekingen. Even nog weer die twee gecontrasteerd, en één voor één ga ik ze met u na: een preek met acht punten dus. Basaal en aan alle andere zaligsprekingen voorafgaand is die typering de arme van geest. We hebben gezien: de arme van geest in de bergrede is geen zwakbegaafde, al hoort die er zeker bij, nee, het is de nederige van hart uit Jesaja. Daarom lazen we Jesaja 57. E n wat is nu typerend voor die nederige van hart? De nederige heeft een herstelde relatie tot God, waarin hij zich heel diep van God alleen afhankelijk weet. Dat is de arme van geest, gerechtvaardigd door het geloof alleen, heeft hij vrede met God door onze Here Jezus Christus. Het is dus iemand die zich gerechtvaardigd weet door het geloof alleen en die in die relatie een terrein heeft in zijn leven waarin hij weet: hier ben ik nu totaal en alleen van God afhankelijk. En ik zei al: daarin voelt hij zich zwak.
En Jezus zegt: "Maar juist om die reden ben je sterk: gefeliciteerd!!" Die afhankelijkheid beleeft de christen als een zwakte, maar het is zijn kracht. En daar ligt nu het meest basale onderwijs van Jezus. Hij voert mensen terug tot een herstelde relatie met God. Hij maakt ze arm van geest. Hij zegt tegen Zijn discipelen: "Jullie voelen je nu kwetsbaar, afhankelijk van die ene relatie, maar je bent er juist sterk door." e Wie goed luistert heeft intussen begrepen waar het grote knelpunt zit met onze westerse, 20 -eeuwse spiritualiteit, het zit in het woord: relatie. Een christen als spiritueel mens, als je het zo wilt noemen, heeft een relatie, en een niet-christelijk spiritueel mens, heeft een verwijd bewustzijn. Dat is iets anders. In plaats van een bekering komt ontwaking, let maar op. En spiritueel zijn is een verwijd bewustzijn hebben, maar het staat wel in contrast met wat je hier leest, namelijk afhankelijkheid in een relatie, dat is het eerste waar het in het christelijk leven om gaat. Van hieruit bloeit een heel andere basishouding op. Er staat: zalig die treuren aan de ene kant, zien door een traan, en aan de andere kant de overstijging of de ontkenning van het lijden.
Leren uit wat je lijdt en omgaan met lijden is voor een modern mens heel moeilijk. Wie geen relatie heeft met God weet zich geen raad met het lijden en de gebrokenheid. Je gaat vloeken of vluchten. Of je wordt spiritueel, dan vergroot je je bewustzijn, tot ten slotte goed en kwaad, pijn en vreugde in een hogere harmonie verenigd worden. Maar het is niet echt. Veel echter is het om te treuren, en treuren, wat Jezus hier noemt, dat is: doorstoten naar een verdriet onder alle verdriet, en dat noem ik: zien door een traan, door je tranen. En ik zei toen ik hier over preekte: een traan werkt als een loep. Wie treurt ziet scherper wat het eigenlijke verdriet is onder alle verdriet, zoals Hanna. Ze had geen kind, dat was haar voorgrondsverdriet, maar ze keek door die traan, en zag als haar eigenlijke verdriet iets daaronderliggend, en dat was dat ze door haar kinderloosheid geen bijdrage kon geven aan de komst van het koninkrijk. En dat was het verdriet onder haar verdriet. Je zou kunnen zeggen: het verdriet is dat we in een wereld leven die de heerlijkheid van God mist. Een wereld zonder Vader, dat is erg, dat is treuren. En dat bloeit op uit het arm van geest zijn.
Het maakt je wel losser van de aarde, -de derde typering-. Aan de ene kant heb ik gezet de zachtmoedigen, ze kunnen loslaten, ik gebruikte weer dat woord actief passief en omgekeerd, passief actief, en aan de andere kant heb ik staan: willen beheersen, de tegenstellingen in jezelf verenigen. De derde zaligspreking zegt: Zalig de zachtmoedigen, want zij zullen de aarde beërven, als je het niet met die klemtoon leest, dan snap je het niet. Zij zullen de aarde beërven, dat wil zeggen zij die hem losgelaten hebben! Zij die de aarde met al haar hartstochten en diepe verlangens hebben leren loslaten. Loslaten staat tegenover vasthouden, beheersen, willen controleren. En dat is toch altijd weer de spiritualiteit van de westerse mens. Wij zijn daarin versterkt door de enorm technische prestaties, wij kunnen enorm veel, bijvoorbeeld een camera laten rondrijden op Mars, en de moeilijkste harttransplantaties verrichten enz. enz.. En dat heeft geleid tot een geesteshouding die altijd wil beheersen: zelf in de hand houden, zelf bepalen hoe ik leef, ook spiritueel, de tegenstelling in mij verenigen, spiritueel eigenlijk alles omvatten en als het even kan ook invloed uitoefenen.
Onderschat niet de invloed van het occulte, wat altijd dat doel heeft: invloed uitoefenen op mijn eigen lot. Maar de zachtmoedige is de mens die de aarde heeft leren loslaten, zoals Mozes. Mozes die daarom juist zo sterk was, omdat hij in de school van het leven van God had geleerd om los te laten. Stap voor stap, het hof van Farao, en in Midian, zijn herdersbedrijf en zijn gezin, en dan stap voor stap de woestijnreis en tot slot is hij niet in het beloofde land gekomen. Maar dat kan natuurlijk alleen als dit loslaten de keerzijde heeft van het aan God toevertrouwen, en restloos Hem vertrouwen. Wonderlijk, juist aan deze mensen, die zo leven: loslaten en toevertrouwen aan God, aan hen belooft de Here de aarde. Het Koninkrijk der hemelen is niet de hemel, de hemelen betekent gewoon een ander woord voor God, omdat men het woord God niet uit wou spreken. Het Koninkrijk der hemelen dat is de hemel op aarde, en daar hoort heel de aarde bij, met haar duizend bunder nieuwe klei, zoals we in dat gedicht zagen. En het gaat in de bijbel echter altijd via een wonderlijke knik. Van krijgen via verliezen, van opstaan via sterven, van actief zijn, maar altijd in die actie weer loslaten.
Actief en passief in één. Mijn kracht zoeken in die passiviteit: God laten werken in mij en in anderen, en daarin mijn kracht zoeken: actief zijn en tegelijkertijd passief zijn in al mijn actie. Dat is eigenlijk de geestelijk wet van de heiliging, die gebaseerd is op dat eerste: arm van geest zijn: de rechtvaardiging. De vierde zaligspreking noem ik: leven met een gemis. Er staat aan de ene kant hongeren en dorsten naar de gerechtigheid, leven met een gemis, en aan de andere kant in dat zelfbespiegelende van die nieuwe spiritualiteit het alles in jezelf hebben en jezelf genoeg zijn. Daar wil ik ook een moment breder bij stilstaan, want niets is zo erg voor een modern mens dan iets te moeten missen. Wil je een artikel verkopen, een nieuw artikel, bijvoorbeeld een airbag, dan moet je mensen eerst leren dat ze iets missen. Dat wisten ze niet dat ze dat missen, maar ze missen het, en dat leer je ze eerst, een auto zonder airbag is niks, en dan werkt het. En dat komt omdat niemand wil leven met een gemis. Zielig is dat. Eén grote jacht naar geluk, Geluk als behoeftebevrediging. Lijnrecht daar tegenover zegt Jezus: "Zalig die hongeren en dorsten naar gerechtigheid. Niet naar geluk.
Het eigenlijke gemis is niet het geluk, het gaat dieper, het is gemis aan gerechtigheid. Mensen zijn ongelukkig. Niet omdat ze een airbag missen of wat ook, een groter huis of een grotere zeilboot, mensen zijn ongelukkig omdat de verhoudingen tussen de mensen verbroken zijn! Gerechtigheid is een woord wat genezing van gebroken verhoudingen betekent. Stel je voor dat dat in Bosnië plaatsvond. Maar ook in uw eigen gezin en op kantoor. Rechtvaardigheid is dit, dat we in die herstelde verhouding dan ook leren delen. Dat niet iedereen naar zich toe haalt wat hij of zij krijgt, maar dat we delen wat we hebben. Stel je eens voor dat wij als westerling echt onze welvaart gingen delen met de armen in de wereld: dan komt er gerechtigheid! En de bijbel zegt: dat is pas echt geluk. Echte bijbelse spiritualiteit is niet maar incidenteel een gift overmaken naar de Stichting Redt een kind, het is het hongeren dorsten naar die gerechtigheid, heel diep van binnen, daarnaar hunkeren. En altijd ergens rondlopen met dat schrijnende gevoel dat deze wereld niet klopt. Hij is niet zoals God ze gewild en bedoeld heeft.
Het typische is: geluksverlangen, altijd maar weer dat gemis bevredigen, wordt nooit verzadigd, het vraagt altijd meer. Maar het wonderlijke is dat wie hongeren en dorsten naar gerechtigheid, die staan onder een belofte, die mag zeker zijn: straks komt de dag van verzadiging, zegt Jezus. Zij worden verzadigd: hij zal het zien tot verzadiging toe. Even een stop. We hebben er nu vier gehad. Die eerste vier zaligsprekingen hebben één ding gemeen: ze zijn typeringen van een mentaliteit. Alle vier hebben ze iets kwetsbaars, want eigenlijk draait het bij alle vier om een gemis. Er is iets wat ze niet ten volle hebben: gemeenschap met God, totaal levensherstel, de nieuwe aarde waarop gerechtigheid woont. Geen van die dingen bezitten ze. We leven met een gemis. Wonderlijk eigenlijk, leven met een gemis is het ergste wat een westerling kan overkomen, want alles moet hier en nu vervuld. Daarom heb ik erbij gezet: vervulling. Maar in Christus is dit nu juist de kern, de basishouding van alle ware spiritualiteit is mij gelukkig geprezen weten in het niet hebben. Het is leven met een gemis.
Soms het uithouden met dat gemis, met diepe vrede, want wie deze dingen echt mist, die staat onder een hoge belofte, zegt Jezus. Pas in het gemis ga je bevroeden wat God voor je in petto heeft, en zoals Jezus zegt: waarvoor Hij gekomen is. Het is eigenlijk dus heel vreemd, je rijk weten in je armoede. Zo zou ik die eerste vier willen typeren. En nu de volgende drie. Er staat barmhartigheid, ik heb daar het woord solidair laten vallen, wel een beetje een modieus woord, maar het is toch eigenlijk wel wat barmhartigheid wil zeggen. Verbondstrouw, zegt de bijbel, en het komt uit in daden. En daar tegenover staat die houding die zo makkelijk binnenkruipt in de moderne spiritualiteit, een soort van tolerantie, iedereen het zijne laten, in India heet het gelatenheid, die zomaar kan omslaan in onverschilligheid. Dit is een meer actief gedrag, want het is zonder meer een feit, dat dit tweede viertal, met name de eerste drie, hierop voortbouwen. Ze schetsen een beeld van normen en waarden. Een andere ethiek, zou je kunnen zeggen, en ze leggen basis voor persoonlijkheidsgroei. Dat tweede punt van eerlijkheid en ze stimuleren ons tot economisch politieke inzet. Ik ga naar de vijfde over.
Onze samenleving verhardt. Waar dat door komt weet ik niet, maar ik heb deze week drie keer in de krant verhalen gelezen van mensen die stierven of verdronken, terwijl omstanders zich er onbewogen niets van aantrokken. Ik lees het Nederlands Dagblad, een betrouwbaar blad denk ik, een professor van 82 sterft op het strand. Drie uur lang hebben tientallen badgasten op het drukke strand er naast gezeten. Ze zagen dat hij dood was, ze gingen weer in de zon liggen, en ze hebben alleen hun handdoek enkele meters verder gelegd. 26 augustus 1997. De burger van het Koninkrijk der hemelen is barmhartig, en dat is in de bijbel niet een barmhartig gevoel. Dat komt er natuurlijk ook bij, maar het is niet medelijden, nee, we zagen in de studie over dat woord dat het eigenlijk een weg is: de achtvoudige weg, zoals we die aflazen uit de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. De acht schreden der barmhartigheid: zien, dan dichtbij komen, de wonden verzorgen, opheffen op de ezel, naar de herberg brengen, daar voor hem zorgen, dan vooruitzien voor die ander, en later terugkomen ook. Zo is God in Christus. En zo slaat dat op ons over.
Uit diepe verbondenheid met gebroken en gevallen mensen bloeit barmhartigheid op. Van binnenuit als een gevoel in je ingewanden, want dat is het hebreeuwse woord, het heeft te maken met de baarmoeder bij vrouwen, maar het mondt uit in verbondstrouw, in trouwe daden van solidariteit, dat woord mag je daar best gebruiken. En dat is de bijbelse barmhartigheid. En dat is wel ver verwijderd van gelatenheid, en tolerantie, en uiteindelijk onverschilligheid. Het tweede is: dat is niet maar een buitengevoel, het is van binnen echt. Een stapje verder naar zes: de reinen van hart. Ik zet hier weer tegenover elkaar de reinen van hart, geen masker, en het heeft alles te maken met persoonlijkheidsgroei, tegenover eerlijkheid zonder waarheid. Een burger van het koninkrijk der hemelen ingeënt in Jezus Christus, die is van binnen echt. Dat is een van de diepste kenmerken van het christelijk leven: van binnen gaaf. Zo moet je ook de nadruk leggen: gelukkig zijn de reinen van hart, daar gaat het om. En wat dat betreft heeft Freud gelijk gehad: de mens is als een ijsberg, er zit maar een topje boven water, en een enorme massa onder water. Wat gaat er daar niet allemaal in ons om!
U bent toch niet als de schriftgeleerden en de Farizeeën die van buiten gezien rein waren, -de schotel reinigden, zegt Jezus-, maar van binnen vol onreinheid. Eerlijk worden ten opzichte van jezelf. Van binnen discipel zijn en dus ook discipline kennen van binnen, dat hoort bij de burger van het koninkrijk der hemelen. Met Job zeggen, -Job 31-, ik heb met mijn ogen een verbond gesloten, hoe zou ik dan een maagd hebben aangezien? Met mijn ogen een verbond gesloten. Van binnen de naaste zijn rijkdom gunnen, van binnen verlangen naar God. Natuurlijk, dat is ook gedrag, ik hoef mijzelf niet te vergeten in al mijn ijver, maar dan niet via navelstaren en door middel van allerlei bewustwordingstechnieken, de Celestijnse belofte reikt je er een heleboel voor aan: energieën in je toe laten, nee. Zet daar maar tegenover psalm 139, die bede gebaseerd op dat eerste: doorgrondt mij en ken mijn hart. Dat zeg je tegen God. Zie of bij mij een zondige weg is, en leidt mij op de eeuwige weg. Nu tenslotte de zevende zaligspreking: de vredestichters. Aan de ene kant heb ik gezet: vredestichten door verzoening, de andere kant vrede als hogere harmonie.
Vredestichten, het zal er wel omgaan wat je met die vrede bedoelt. Als de zevende zaligspreking zegt: het mondt uiteindelijk hierin uit, in die daad van het vredestichten, dan is wel de kernvraag: over wat voor vrede hebben wij het? Want dit is het grootste van de bijbel: God is uit op vrede, shalom, en Jezus heet al heel diep in het oude testament: Vredevorst. En toen Hij stierf aan het kruis zei Hij: "Nu is de vrede gekocht." Daar staat: 'nislam', dat heeft Hij gezegd, daar zit shalom is. De bijbel heeft het vertaald met volbracht, maar Jezus heeft eigenlijk gezegd: nu is de vrede gekocht. Shalom is veel meer dan het opheffen van de oorlog, het is eigenlijk gaafheid, het is dat alles weer op zijn plaats is. Het is dat alle verhoudingen hersteld zijn, dat heel de schepping opbloeit zoals God haar bedoeld heeft. Dit is het land wat de Here ons geeft, psalm 85, waar de vrede met een kus wordt begroet. Dat is natuurlijk iets heel anders dan yin-yang. Mensen die Jezus navolgen die gaat God gebruiken om vrede te stichten, in de concrete gebeurtenissen van iedere dag zijn zij de antibiotica die de agressieve ziektekiemen doden.
Daar komen we aan het eind weer bij uit: zalig de vervolgden, tegenover dat wat in de lucht hangt en dat is wat de grootste deugd is: je aan te passen. We zagen bij deze laatste woorden: zalig de vervolgden, dat deze wereld te vergelijken is met een ziek lichaam, en komen daarin de gezonde cellen, en komt daar in de injectie van God van Zijn antibiotica, dan komt er oorlog. Dat wordt afgestoten. Aan deze ethiek van de bergrede hangt een prijskaartje: ze hebben Mij vervolgd, zegt Jezus, ze zullen ook u vervolgen. En ook dit staat lijnrecht tegenover de spiritualiteit van de democratie van onze tijd: daar geldt 50 % + 1, en de deugd van de aanpassing: Zalig de aangepasten: ze krijgen met niemand ruzie. Jezus leert precies het omgekeerde: zalig zijn jullie als je zo Mijn gestalte vertoont, in deze twee keer vier houdingen en gedragingen. Je zal hetzelfde lot ondergaan als ik, maar het zal je iets heel bijzonders geven. Daar eindigde ik vorige keer mee, en daar wil ik ook nu mee eindigen. Wie zo smaad en vervolging ondergaat, die weet zich in een hogere beweging opgenomen. Eigenlijk begon ik de preek daar ook mee.
En dat is nu aan het slot van de zaligspreking die hoge belofte en dat hoge rijk. Zo hebben ze de profeten voor u gedood, zegt Jezus, maar het heeft God niet tegengehouden om Zijn belofte te vervullen! Zoals ik zei aan het begin: de dragende grond van al deze zaligsprekingen is het goede nieuws van het Koninkrijk! God is bezig om in een enorm proces mensen te veranderen. Zieke, zondige, gebroken mensen worden door God en door Jezus en door de Heilige Geest veranderd tot armen van geest die het rijk beërven. Dat is natuurlijk het grote en allesdragende geheim, en daarom houden we het vol, Dat is de basis waaruit deze nieuwe spiritualiteit mag opbloeien, als vruchten van de Geest, voor wie zich in Christus laat enten, en waar we om willen bidden. Amen.