Prinsjesdag is geweest. Den Haag maakt zich op voor een nieuwe periode, een nieuwe regering, een nieuwe koers. Best spannend in een tijd van crisis.
In de bijbel lazen wij vanmorgen over het begin van de regering van koning Salomo. Ook een spannend moment. Zijn vader David had het land in chaos achtergelaten. Nu moet zijn zoon Salomo het roer overnemen. Wat zal hij gaan doen? Wat zal hij voorrang geven? Welke zaken zijn het meest dringend? Wat is het eerst nodige?
Het valt op dat hij zich niet direct in een of andere actie stort, maar dat hij zich terugtrekt naar Gibeon. Een klein stadje buiten Jeruzalem, waar de tabernakel was ondergebracht. Ja, Salomo zoekt eerst het aangezicht van God en dan, als hij daar is, gebeurt er iets bijzonders. In de nacht na aankomst verschijnt de Here zelf hem in een droom. In 1 Koningen 3 wordt het iets breder verteld: de Heer verschijnt hem en Hij biedt hem iets aan. Hij zegt: ‘Salomo, nu je hier voor mij gekomen bent, vraag wat je maar wilt en Ik zal het je geven.’
Moet je je dat even indenken! De almachtige God staat voor je en zegt: vraag wat je maar wilt. Dat is geen gek aanbod! Wat zou je vragen? Wat zouden wij vragen voor ons land? Wat zouden wij vragen voor onze zo snel gevormde nieuwe regering? Wat denk je dat de nieuwe premier zou vragen?
Ik denk inderdaad dat de dingen die hier in de tekst genoemd worden als mogelijkheden ook ons door het hoofd zouden flitsen: eindelijk een echt goede oplossing voor die enorme financiële crisis, goede zorg voor onze oude dag en dat wij samen maar lang en gelukkig mogen leven. Er is zelfs een aparte partij voor in de tweede kamer gekomen. En tenslotte natuurlijk willen wij allemaal wel succes — in je gezin, in je zaak, in je beroep, in de kerk.
Dit alles is ook door het hoofd van Salomo geflitst, maar waarom ik hem hier tot mijn held maak, is dat hij een totaal andere keus doet. Hij vraagt om wijsheid. Wijsheid om dit volk goed te regeren. Wat heeft hij nu in vredesnaam daarbij gedacht? Hoe komt hij op dat idee, om dat voorrang te geven boven alles?
Daar willen wij ons vanmorgen een moment op bezinnen. Maar voordat we dat doen: het moet ons wel opvallen, dat dit iets was wat God zelf heel erg waardeerde — ‘het behaagde Hem’ staat er — en Hij was er zo blij mee dat hij er een extra bonus aan vastknoopte: ‘Omdat je dit hebt gevraagd en niet geld, en niet een lang leven, en niet roem en succes, daarom geef ik je al deze dingen nog bovendien!’ (Vgl. Mattheüs 6.)
Zo werd Salomo niet alleen de meest wijze koning van zijn tijd, maar ook nog de rijkste en de langst regerende.
Wat is wijsheid?
Waarom is dat nu juist ook vandaag zo belangrijk? Er is zelfs een heel hoofddeel van het Oude Testament aan gewijd om ons dit duidelijk te maken. Chokma is het Hebreeuwse woord voor wijsheid, en om ven bij het letterlijke woord te blijven: dat woord chokma klinkt mee in het Nederlandse woord goochem. Inderdaad — in het derde deel van de Tenach gaat het over toepassing en uitwerking van wet en profeten in de praktijk van iedere dag. Dat geeft ons al direct een draad in handen om te begrijpen wat de bijbel onder wijsheid verstaat: niet alleen maar een zaak van het hoofd, wat wij er in onze cultuur van gemaakt hebben.
De Grieken noemden wijsheid Sofia, en dat was vooral een zaak van kennis en wetenschap. Onze cultuur is er groot door geworden, maar de bijbel benadrukt met wijsheid toch nog iets veel breders: niet alleen een zaak van het hoofd, maar ook van het hart en van je handen. Iemand die goochem is heeft de zaak door en is slim. Hij weet er goed mee om te gaan. Vindt creatieve oplossingen voor het probleem.
Het beste voorbeeld zien we in de geschiedenis die in 1 Koningen direct na dit gebed verteld wordt: twee vrouwen die naar Koning Salomo toe kwamen met hun twistzaak. Beiden claimden het enige kind dat was overgebleven na een ruige nacht, waarbij het kind van de andere vrouw was omgekomen. Hier zien wij nu direct een illustratie van de wijsheid van Salomo. Wetenschap bestudeert hoe iets werkt; wijsheid begrijpt wat daarachter zit. Precies zoals hier gebeurt bij Salomo: terwijl hij dat doet, ziet hij wat er achter dit zo pijnlijke gevecht tussen twee vrouwen schuilgaat — hoe erg het is je eigen kindje te moeten verliezen en dat je in die waanzinnige pijn zelfs het grofste onrecht nog durft aan te gaan. En dan zijn goocheme oplossing: ‘Haal een zwaard en snijd de baby doormidden.’ Toen kwam de waarheid aan het licht, want de ware moeder liet liever haar levende baby in vreemde handen dan het over te geven aan de dood.
Wijsheid ziet de verborgen achtergrond en weet de voorgrondsverschijnselen daarin te passen en er goed mee om te gaan.
Wijsheid in onze tijd
Die wijsheid hebben we vandaag meer dan ooit nodig. Wetenschap en kennis zijn in onze tijd overal te vinden en heel onze cultuur draait daaromheen. Wij hebben er heel veel aan te danken. Maar wijsheid opent de ogen voor het geheim. Wetenschap leert ons ontzettend veel over de fenomenen — over wat je ziet en hoe het werkt — maar wat is het doel en wat is de zin? Waarom bestaat het? Wijsheid begrijpt het doel en de zin van de dingen.
De filosoof Gabriel Marcel schrijft: ‘De situatie is thans de volgende: een zeer gespecialiseerde geleerde wisselt bijna nog alleen van gedachten met degenen die bij dezelfde speciale vorm van onderzoek betrokken zijn. Zijn werk dreigt een gesloten boek te worden voor geleerden uit andere takken van onderzoek.’ Zo gaat de wijsheid ten onder. Want hij weet alles van een detail, maar niets meer van het geheel.
Een stadsjongen in Kanaleneiland lijdt onder hetzelfde euvel: hij weet alles van de laatste voetbalwedstrijd maar niet waarvoor hij leeft. Een samenleving verliest zijn samenhang als zij zich niet meer ziet als doelgericht en hoe mijn kleine leven dat doel mag dienen. Wijsheid begrijpt en wijsheid ziet samenhang. Wat heeft mijn kleine leven nu voor zin? Op wat voor wijze kan het deel zijn van een zinvol geheel? Dat is het nu waar wijsheid zich mee bezig houdt.
In de gemeente Utrecht hadden we een studiedag over de problemen in de achterstandswijken. Er was een socioloog en hij zei iets aparts: het probleem ligt eigenlijk niet op het vlak van de zorg en armoede, het is een zingevingsprobleem. Ze weten niet waarvoor ze leven. Verveling is het grootste probleem. Dat is het waar we het hier over hebben — die snelle scooterrijders die tasjes stelen van oude vrouwen. Maar hetzelfde mogen we ook zeggen van geleerde professoren.
Mozes en de wijsheid van zijn dagen
In het Oude Testament lezen we dat Mozes, aan het eind van zijn leven, heel relativerend terugkijkt: wat heeft het allemaal voor zin gehad? Hij bidt: ‘Leer ons zo onze dagen tellen dat wij een wijs hart bekomen.’ Dan zet de Here God hem op de berg Nebo en hij mag even rondkijken over het beloofde land. Hij denkt terug aan de woestijnreis en daarvoor de uittocht uit Egypte, en dan ziet hij hoe zinvol zijn dagen waren in het wijdere kader van Gods heilsplan: iedere dag apart nemen en hem zien staan in een serie van een reeks — en die reeks dagen zijn een heilsplan. Ons kleine leven is deel van een eeuwig heilsplan. Dat maakt dat we het vol kunnen houden en slimme keuzes kunnen maken.
De arme wijze man
Er is een treffend verhaal in Prediker. Er was een stad en die stad werd belegerd. Wij hebben het vandaag over een global village, belegerd aan alle kanten door financiële machten. En er woonde in die stad ook een arme wijze man. Die had de stad kunnen redden, maar niemand luisterde naar hem.
Wat zou de wereld er anders uitzien als mensen naar Jezus gingen luisteren — een man zonder aanzien of macht, een man die geen bank of paleis ooit gezien heeft, maar wel degene die God gezonden heeft om ons de ogen te openen voor het Koninkrijk. Hij richtte al de tekenen op om een voorproefje te geven. Zo is Hij ons gegeven tot wijsheid. Maar niemand luisterde naar hem.
Maar God heeft alle macht in hemel en op aarde in zijn handen gelegd. Hij is ons gegeven als het antwoord op het gebed.
Terug naar het begin
Om terug te gaan naar het begin: wat is het eerst nodige in onze tijd? Bij de formatie van een nieuwe regering? Bij onze inzet voor de samenleving? Onze tijd heeft wijsheid nodig — die ons doet begrijpen door achtergronden bloot te leggen, een wijsheid die samenhangen ziet, achter de geschiedenis een plan, achter de eurocrisis hebzucht, achter de gebeurtenissen zegen en vloek, achter ons kleine leven een reddende hand die ons leidt en ons inzet voor de koninkrijkswaarden van Hem die gezegd heeft: ‘Zoek eerst het Koninkrijk van God en Zijn gerechtigheid, en al het andere wordt je gegeven bovendien.’
Zie: meer dan Salomo is hier. Wij gaan voort om ook in het jaar dat komt Hem te zoeken.